Dağ köylerinde kış artık daha kısa

Çocukluğumun geçtiği dağ köyünde kış, ekimin son haftasında gelirdi. Önce tepelerin ucu beyazlar, birkaç gün içinde kar köye inerdi. Nisan ortasına kadar evlerin önündeki kar duvarları erimezdi. Geçen hafta aynı köyü ziyaret ettiğimde kasımın ortasıydı ve tepelerde hâlâ tek bir kar tanesi yoktu. Köyün yaşlıları “artık kış kısa” diyor. Bu söz, yalnızca bir nostalji değil, ölçülebilen bir gerçeğin özeti.

Dünyanın birçok dağlık bölgesinde yapılan ölçümler, kar örtüsünün kalma süresinin son kırk yılda belirgin biçimde kısaldığını gösteriyor. Kar daha geç geliyor, daha erken eriyor. Bu durumun etkisi kayak merkezlerinin sezon süresinden çok daha geniş. Dağlardaki kar, aslında doğal bir su deposu. Kışın biriken kar ilkbaharda yavaş yavaş eriyerek nehirleri, barajları ve yeraltı sularını besliyor.

Erken eriyen kar, kurak yaz

Kar erken eridiğinde bu doğal depo da erken boşalıyor. Nehirler ilkbaharın başında taşkın riskiyle akarken yazın en çok suya ihtiyaç duyulan aylarda debi düşüyor. Dağ eteklerindeki tarım alanları, sulama suyunu tam da en kritik dönemde bulamıyor. Köyümüzün aşağısındaki ovada çiftçilerin son yıllarda yaz sonu sulama için kuyuları daha derine açması, bu değişimin doğrudan bir sonucu.

Dağ köylerinin yaşam düzeni de değişiyor. Kış boyunca köyde kalan aileler azalırken yayla göçünün takvimi kayıyor. Hayvancılıkla geçinen aileler otlakların daha erken açılmasından kısa vadede yararlanıyor gibi görünse de yaz ortasında kuruyan meralar yeni bir sorun yaratıyor. Ormanlarda ise kış zararlılarının soğukla azalmaması, ağaç hastalıklarının yayılmasını kolaylaştırıyor.

Uyum, yerelden başlar

Bu değişime karşı neler yapılabilir? Küresel emisyonların azaltılması elbette temel çözüm. Ama dağ toplulukları için uyum, yerelden başlıyor. Kar suyunun daha uzun süre tutulmasını sağlayacak küçük göletler, toprak nemini koruyan teraslama ve ağaçlandırma, sulamada su tasarrufu sağlayan teknikler ve kuraklığa dayanıklı ürün çeşitleri, köylerde uygulanabilecek somut adımlar.

Bir başka önemli adım da bilginin kayıt altına alınması. Köy yaşlılarının hafızasındaki kar takvimleri, yayla göçü tarihleri ve ürün hasat zamanları, bilimsel ölçümlerin başlamadığı dönemlere ait değerli bir veri kaynağı. Bazı üniversitelerin köylülerle birlikte yürüttüğü yerel iklim günlüğü projeleri, bu bilgiyi kalıcı hâle getiriyor.

Bir anıdan fazlası

Gazetecilik yıllarımda dünyanın farklı dağlık bölgelerinde benzer hikâyeler dinledim. Bir başka kıtanın dağ köyünde bir çoban, buzulun çocukluğunda köyün hemen arkasında başladığını, bugün ise yarım günlük yürüyüşle ancak ulaşılabildiğini anlatmıştı. Bu hikâyeler birbirine o kadar benziyor ki, her biri aynı küresel değişimin yerel bir yansıması gibi.

Köyden ayrılırken yaşlı bir komşumuz bana şöyle dedi: “Biz karı bekleriz, kar da bizi beklerdi. Şimdi biz bekliyoruz, o gelmiyor.” Bu cümle, iklim raporlarının teknik dilinden çok daha etkili bir şekilde anlatıyor yaşanan değişimi. Belki de bu değişimi anlamak için önce dağlardaki insanları dinlemekle başlamalıyız.

Önümüzdeki haftalarda bu sütunda, kıyı kentlerinin deniz seviyesindeki değişime nasıl hazırlandığını ve şehirlerin ısı adası etkisine karşı aldığı önlemleri ele alacağım.

Bu yazıyı okuyan ve dağ köylerinde yaşayan okurlarımızdan, kendi gözlemlerini paylaşmalarını rica ediyorum. Kar ne zaman geliyor, ne zaman gidiyor, yayla takvimi nasıl değişti? Gönderdiğiniz notları derleyip bir sonraki yazılarımdan birinde sizin sesinizle aktarmak isterim.